گرامشی

گرامشی عزیز

Antonio Gramsci آنتونیو گرامشی سال ۱۸۹۱ در «ساردینا» منطقه کارگری جنوب ایتالیا به دنیا آمد. پدرش کارمند ثبت و مادرش زنی بی سواد از طبقه متوسط روستایی بود. در حالی که هنوز هفت سال بیشتر نداشت، پدرش در نتیجه دسیسه های سیاسی کارش را از دست می دهد و به پنج سال زندان محکوم می شود، و این شروع دوره طاقت فرسای زندگی گرامشی و خانواده پرجمعیت شان است. اما این پایان کار نبود؛ رشد توموری در کمر آنتونیو مخارج سنگینی به خانواده تحمیل می کند؛ بیماری مرموزی که تا پایان عمر او را رها نکرد. قسمت عمده زندگی سیاسی و علمی گرامشی در دوران حکومت فاشیستی سپری شد. در حالی که نماینده مجلس بود توسط حکومت فاشیستی به زندان انداخته شد و بقیه عمر خود را در زندان گذراند. وی مطالعات گسترده یی در زندان در زمینه های مختلف انجام داده که به «دفترهای زندان» مشهور است. خدمت عمده گرامشی به جامعه شناسی را بسط مفهوم «هژمونی» و البته نظریه «روشنفکران» دانسته اند.

گرامشی نیز همانند مارکس تصویری از زیربنا و روبنا ارائه می دهد اما بر خلاف مارکس به روبنا اهمیت بیشتری داده و نوعی اصالت برای آن قائل است. گرامشی با بررسی و تحلیل خصوصیات جوامع مدرن و حکومت های سرمایه داری، دو سطح اصلی روبنایی را متمایز می سازد:

1. جامعه مدنی: که از طریق هژمونی نهادهای مدنی و خصوصی تحقق می یابد و مبتنی بر اجماع و انتخابات آزاد است.
2. جامعه سیاسی یا دولت: که از طریق سلطه ی یک گروه مسلط و مقتدر و حکومت قانونی اعمال می شود و متکی بر قهرو اعمال خشونت است.

بین این دو سطح نیز نوعی ارتباط زیربنایی و روبنایی را میتوان تصویر کرد.گرامشی سه وضعیت برای بیان ارتباط میان دولت و جامعه مدنی ترسیم می کند. ١- حالتی که جامعه مدنی و دولت در ارتباطی متعادل قرار دارند ٢- وضعیتی که جامعه مدنی محیط بیرونی دولت را شکل می دهد. ٣- حالتی که دولتِ اقتدارگرا مرکزیت دارد و محیط بر جامعه مدنی است.

کل اندیشه جامعه گذراست و این به دلیل تعلق به روبنا است، پس در دیدگاه او مهم ترین عامل حرکت و انقلاب عوامل ذهنی و فلسفی است و انسان تنها بازیگر اصلی تاریخ به شمار می رود. مساله مرکزی گرامشی ایجاد یک چشم انداز نوین برای طبقه کارگر است. قبل از هر چیز لازم بود به اذهان کسانی که بر آنها حکومت می شد نفوذ کرد زیرا در بسیاری از کشورها کارگران به فاشیسم پیوستند؛ از نظر او طبقه سرمایه دار یک دستگاه نرم افزاری تولید فکر و فرهنگ دارد، علاوه بر سلطه بر توده های تحت فرمان با تولید ایدئولوژی برای خود نوعی استیلا ایجاد می کند. در اینجا است که متوجه بحث اصلی گرامشی می شویم. دلیل اصلی نفوذ گرامشی و اهمیت او در ارائه نظر استیلای سیاسی نهفته است، استفاده وسیع از این مفهوم خود حاکی از اهمیت گرامشی است. مفهومی که در قرن بیستم بسیار رایج شد، مفهوم «هژمونی» است. غالباً این تفسیر به واضع آن، گرامشی، نسبت داده می شود. از ديدگاه گرامشي هژموني ،زمينه ايدئولوژيك و فرهنگي حفظ سلطه طبقه متوسط برطبقات پايين تر از طريق كسب رضايت آنها به پذيرش ارزش هاي اخلاقي سياسي و فرهنگي مسلط به منظور دستيابي به اجماع و وفاق عمومي است.به بيان ديگر هژموني ،كنترل از طريق اجماع فرهنگي است در مقابل سلطه از طريق كنترل اجبار و زور است.«گرامشي در مقابل مفهوم زور و خشونت از مفهوم رضايت سخن مي گويد.وي جوامع زورمدار را فاقد مكانيسم هاي لازم براي توليد اجماع و توافق بر سر چگونگي سازمان هاي جامعه مي داند .وي هژموني را به منزله «سازمان رضايت»در نظر مي گيرد ومعتقد است كه هژموني رضايت خود جوش توده هاي عظيم جمعيت از رهبري و نظارت از زندگي اجتماعي است كه گروههاي اصلي مسلط تحميل مي كنند.